ज्ञानाक्षी राजराजेश्वरी मंदिर

सामान्य माहिती

ज्ञानाक्षी राजराजेश्वरी मंदिर हे बंगळुरूच्या नैऋत्य भागात, राजराजेश्वरी नगर येथे वसलेले देवी राजराजेश्वरीला समर्पित मंदिर आहे. द्रविड शैलीत बांधलेले हे मंदिर 1978 मध्ये पूर्ण झाले. गर्भगृहात स्थापित देवीच्या सहा फूट उंचीच्या ग्रॅनाइट मूर्तीभोवती हे मंदिर केंद्रित आहे. येथे राजराजेश्वरीची पूजा शाक्त परंपरेतील दहा महाविद्यांपैकी एक असलेल्या त्रिपुरसुंदरी स्वरूपात केली जाते. दक्षिण भारतीय मंदिर स्थापत्यात आढळणाऱ्या पाच स्तरीय प्रवेशद्वार मनोऱ्यांसह, म्हणजेच पाच राजगोपुरम्सह, या संकुलात एक स्तंभयुक्त सभामंडप, एक द्वारमंडप आणि गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा घालण्यासाठी विस्तृत प्रदक्षिणा पथ आहे.

भाविक आठवडाभर दर्शनासाठी येतात, मात्र मंगळवार आणि शुक्रवारी गर्दी इतर दिवसांपेक्षा अधिक असते. नवरात्री आणि वार्षिक ब्रह्मोत्सवाच्या वेळी भाविकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढते. हे मंदिर श्री कैलाश आश्रम महासंस्थान या न्यासाच्या अखत्यारीत येते, जो मंदिराच्या 'क्षेत्र परिवार' नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या संलग्न संस्थांचेही संचालन करतो.

आख्यायिका आणि पौराणिक कथा

मंदिराच्या परंपरेनुसार, 14 जानेवारी 1960 रोजी मकर संक्रांतीच्या दिवशी हे स्थान निवडले गेले. तिरुची स्वामीगल म्हणूनही ओळखले जाणारे शिवरत्नपुरी स्वामीजी आपल्या दोन शिष्यांसह म्हैसूरकडे प्रवास करत असताना त्यांना आकाशात तीन गरुड घिरट्या घालताना दिसले. मंदिर न्यासाच्या सांगण्यानुसार, हे पक्षी बंगळुरूपासून सुमारे सहा किलोमीटर अंतरावर दिसले आणि स्वामीजींनी त्यांच्या घिरट्यांच्या दिशेने चालत जाऊन पेरूच्या झाडांमध्ये वसलेल्या एका लहान कुटीपर्यंत पोहोचले. त्यांनी त्याच जागी आपला आश्रम उभारण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यातूनच पुढे मंदिराची स्थापना झाली. मंदिराच्या कथांनुसार, या तीन गरुडांची ओळख दुर्गा, लक्ष्मी आणि सरस्वती या शक्तीच्या तीन प्रवाहांशी जोडली जाते, जे त्रिपुरसुंदरी स्वरूपातील राजराजेश्वरीमध्ये एकत्र येतात असे मानले जाते. स्थानिक परंपरेनुसार हा भूभाग कांचनगिरी नावाच्या प्राचीन प्रदेशात येतो, जो कावेरी आणि वृषभावती नद्यांच्या दरम्यान असल्याचे सांगितले जाते आणि जुन्या कथांमध्ये तो अत्री ऋषी आणि त्यांची पत्नी अनुसूया यांच्याशी जोडला जातो. या केवळ मंदिर न्यासाकडून पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या परंपरा आहेत, स्वतंत्रपणे कालनिश्चिती करता येईल असे दावे नाहीत. मात्र देवीची पूजा याच स्थळी का केली जाते, याचे स्पष्टीकरण म्हणून भाविकांना ही कथा सांगितली जाते.

ऐतिहासिक वाटचाल

मंदिराचा दस्तऐवजीकरण झालेला इतिहास 1960 पासून सुरू होतो, जेव्हा शिवरत्नपुरी स्वामीजींनी केंचनहळ्ळी या गावात पायाभरणी केली. हेच गाव पुढे बंगळुरूतील राजराजेश्वरी नगर या परिसरात विकसित झाले. पुढील काही वर्षांत बांधकाम सुरू राहिले आणि मुख्य वास्तू 1978 मध्ये पूर्ण झाली. स्वामीजींनी स्थापन केलेल्या श्री कैलाश आश्रम महासंस्थान या न्यासाच्या देखरेखीखाली मंदिराचा विस्तार होत गेला. हाच न्यास आजही मालमत्तेचे व दैनंदिन प्रशासनाचे व्यवस्थापन पाहतो. पुढील दशकांमध्ये बंगळुरूच्या पश्चिम उपनगरांचा विस्तार होत गेला, तसे राजराजेश्वरी नगर हे निवासी व व्यावसायिक क्षेत्र म्हणून विकसित झाले आणि हे मंदिर तेथील एक प्रमुख खूण बनले. आज पर्पल लाईनवरील एका मेट्रो स्थानकालाही याच नावाने ओळखले जाते. नवरात्री आणि वार्षिक ब्रह्मोत्सव हे मंदिरातील सर्वात मोठे उत्सव असून, नियमित शुक्रवार व मंगळवारच्या गर्दीपेक्षाही यावेळी कितीतरी अधिक भाविक येतात.

स्थापत्य आणि पवित्र भूगोल

हे मंदिर दक्षिण भारतीय द्रविड स्थापत्य शैलीत बांधले असून, प्रवेशद्वारांवर उभ्या असलेल्या पाच स्तरीय, कोरीव राजगोपुरम्सनी ते ओळखले जाते. गर्भगृहातील देवीची सहा फूट उंचीची मूर्ती ग्रॅनाइट दगडात घडवलेली असून ती त्रिपुरसुंदरी स्वरूपात कोरलेली आहे. गर्भगृहासमोर स्तंभयुक्त सभामंडप आहे, तसेच एक द्वारमंडप आणि गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणेसाठी प्रदक्षिणा पथ आहे. दक्षिण भारतीय मंदिरांमध्ये गर्भगृहासमोर उभारला जाणारा सुवर्णमंडित ध्वजस्तंभ प्रांगणात उभा आहे. या संकुलात त्रिपुरसुंदरी उपासनेशी संबंधित भौमितिक यंत्राभोवती बांधलेले श्रीचक्र महामेरू मंदिरही आहे, तसेच विनायक, सुब्रह्मण्य आणि नऊ ग्रहदेवतांचे म्हणजेच नवग्रहांचे स्वतंत्र गाभारे आहेत. मंदिराच्या परंपरेनुसार ही भूमी कांचनगिरी या प्राचीन नावाशी आणि कावेरी व वृषभावती नद्यांमधील एका स्थानाशी जोडली जाते, ज्यामुळे विसाव्या शतकातील बांधकामाआधीपासून या स्थळाला पवित्र भूगोलाचा मान मिळतो असे मानले जाते.

भाविकांचा अनुभव

मंदिरातील दैनंदिन पूजाविधी चार सेवांच्या निश्चित क्रमाने होतो. सकाळी सुमारे 6:00 ते 6:30 वाजता सुप्रभात सेवा, सकाळी 7:00 ते 8:00 वाजता अभिषेक, सकाळी 10:00 ते 11:00 वाजता अलंकार पूजा, ज्यामध्ये देवीची वस्त्रे व अलंकारांनी सजावट केली जाते, आणि दुपारी सुमारे बारा वाजता महामंगलारती होते. देवीपूजेसाठी शुभ मानल्या जाणाऱ्या शुक्रवारी मंदिर देवीला भाज्यांनी सजवते, याला स्थानिक भाषेत 'तरकारी अलंकार' म्हटले जाते. मंगळवार आणि शुक्रवारी दर्शनासाठी रांगा लांबतात, तर नवरात्री व ब्रह्मोत्सवाच्या काळात रांगा आणखीनच वाढतात. त्यावेळी मंदिर विस्तारित वेळेत उघडे राहते आणि अतिरिक्त विधीही केले जातात. संकुलात कोठेही छायाचित्रण किंवा व्हिडिओ चित्रीकरणास परवानगी नाही, जो नियम इतर अनेक मंदिरांतील केवळ गर्भगृहापुरत्या असलेल्या निर्बंधापेक्षा अधिक कडक आहे.

देवस्थानात कोठेही छायाचित्रण किंवा व्हिडिओ चित्रीकरणास परवानगी नाही. इतर अनेक मंदिरांत केवळ गर्भगृहापुरता असणारा हा नियम येथे संपूर्ण परिसराला लागू आहे, त्यामुळे तो अधिक कडक आहे. शॉर्ट्स, गुडघ्यावरचे स्कर्ट, बाह्यांशिवायचे कपडे आणि घट्ट बसणारे वस्त्र परिधान करण्यास परवानगी नाही. महिलांनी दुपट्ट्यासह साडी किंवा सलवार कमीज आणि पुरुषांनी धोतर किंवा कुर्ता परिधान करणे अपेक्षित आहे. अयोग्य पेहरावासाठी प्रवेश नाकारला जाऊ शकतो. पादत्राणांसाठी चप्पल स्टँडची व्यवस्था असून मंदिरासमोर वाहनतळाची सोय आहे. मोबाईल फोन आत नेता येतात, मात्र ते सायलेंट मोडवर ठेवावेत. संकुलात भाविकांनी 'नमस्कार' यासारख्या आदरपूर्वक अभिवादनाचा वापर करावा असे सांगितले जाते.