ढाकेश्वरी मंदिर

सामान्य माहिती

जुन्या ढाकाच्या बक्षी बाजार भागात असलेले ढाकेश्वरी मंदिर हे बांगलादेशचे राष्ट्रीय हिंदू मंदिर आहे. या देवीच्या नावावरूनच राजधानी शहराला नाव मिळाले असे लोकमान्य आहे, आणि हे मंदिर तिचे प्रमुख स्थान मानले जाते. येथे पूजिली जाणारी मुख्य देवता ढाकेश्वरी ही देवी दुर्गेचे एक रूप मानली जाते. 1996 पासून या स्थळाला ढाकेश्वरी जातीय मंदिर म्हणून औपचारिक राज्यमान्यता मिळाली आहे. यामुळे याची देखभाल केवळ खासगी विश्वस्त मंडळाकडे न राहता अंशतः सरकारी प्रशासनाच्या अखत्यारीत आली आहे. याच तटबंदीयुक्त आवारात चार लहान शिवमंदिरे असून, त्यांच्यासोबतच पाच शिखरे असलेले मुख्य सभागृह आहे, जिथे रोज दर्शन होते. ढाकातील हिंदू अल्पसंख्याकांसाठी हे संकुल केवळ पूजास्थळ नसून एक सामाजिक खूणही आहे. दरवर्षी येथे शहरातील सर्वात मोठा दुर्गापूजा उत्सव भरतो.

आख्यायिका आणि पौराणिक कथा

मंदिराच्या परंपरेनुसार, सेन घराण्यातील राजा बल्लाळ सेन याला एक दृष्टांत झाला, ज्यात त्याला कळले की ढाकाच्या या भागात पूर्वी असलेल्या जंगलात दुर्गेची एक मूर्ती दडलेली आहे. त्याने ती मूर्ती शोधून काढली आणि त्या जागी मंदिर उभारले. देवीने सोसलेल्या गुप्ततेमुळे त्याने तिचे नाव ढाकेश्वरी ठेवले, ज्याचा अर्थ लपलेली देवी असा होतो. स्थानिक श्रद्धेतील आणखी एक प्रवाह या स्थळाला व्यापक शक्तिपीठ परंपरेशी जोडतो. त्यानुसार देवी सतीचा एक अंश येथे पडला होता, मात्र एक्कावन्न पीठांच्या बहुतांश शास्त्रीय यादीत या मंदिराचा समावेश आढळत नाही. दोन्ही कथांचा गाभा एकच आहे: देवी या भूमीत आधीपासूनच वास करत होती, नव्याने स्थापित केली गेली नव्हती, फक्त शोधली जाण्याची वाट पाहत होती. याच स्थापनाकथेमुळे ढाका शहराचे नाव आजही देवीशी जोडले जाते.

ऐतिहासिक वाटचाल

या मंदिराचे बांधकाम साधारणपणे बाराव्या शतकात सेन घराण्याच्या काळात झाले असे मानले जाते, त्यामुळे हे या प्रदेशातील सर्वाधिक काळ सतत वापरात असलेल्या हिंदू स्थळांपैकी एक ठरते. त्यानंतर वारंवार पुनर्बांधणी झाल्याने मूळ दगडी बांधकाम फारसे शिल्लक राहिलेले नाही. आज जे दिसते ते एका बांधकाम कालखंडाचे नव्हे, तर शतकानुशतके झालेल्या दुरुस्तीचे प्रतिबिंब आहे. ब्रिटिश वसाहती राजवटीत हे आवार ढाकाच्या हिंदू समुदायाचे एकत्र येण्याचे ठिकाण बनले, आणि कधीकधी वसाहती धोरणांविरुद्ध राजकीय एकत्रीकरणाचेही स्थळ ठरले.

1947 च्या फाळणीमुळे लोकसंख्येत मोठा बदल झाला, कारण अनेक भाविक भारतात स्थलांतरित झाले. 1948 मध्ये मूळ धातूची मूर्ती कोलकात्याला हलवण्यात आली, जिथे आजही एका पुरोहित कुटुंबाकडून तिची पूजा होते, तर ढाका येथे तिची प्रतिकृती स्थापित आहे. 1971 च्या मुक्तिसंग्रामाने मंदिराच्या इतिहासातील सर्वात मोठे नुकसान झाले. कब्जा करणाऱ्या सैन्याने संकुलाचा काही भाग दारूगोळा साठवण्यासाठी वापरला, आणि निम्म्याहून अधिक वास्तू नष्ट किंवा क्षतिग्रस्त झाल्या. स्वातंत्र्यानंतर पुनर्बांधणी झाली, आणि 1996 मध्ये सरकारने याला अधिकृतपणे ढाकेश्वरी जातीय मंदिर घोषित केले. यामुळे मुस्लिमबहुल देशातील हे एकमेव राज्यमान्यताप्राप्त राष्ट्रीय हिंदू मंदिर ठरले.

वास्तुकला आणि पवित्र भूगोल

हे मंदिर पंचरत्न शैलीत बांधले आहे, जी बंगालच्या सेन-काळातील मंदिरांमध्ये सामान्यपणे आढळणारी पाच शिखरांची रचना आहे. गर्भगृहावर, म्हणजे मूळ गाभाऱ्यावर, मध्यवर्ती शिखर उभे आहे, जिथे ढाकेश्वरीची मूर्ती स्थापित आहे. लाल विटा हे मुख्य बांधकाम साहित्य असून, काही ठिकाणी उत्तर भारतीय मंदिरांमध्ये दिसणाऱ्या कोरीव दगडाऐवजी बंगाली मंदिर स्थापत्यशैलीत सामान्य असलेले टेराकोटा नक्षीकाम केलेले आढळते. मुख्य वास्तूच्या दोन्ही बाजूंना, त्याच आवाराच्या भिंतीत, चार स्वतंत्र शिवमंदिरे आहेत, प्रत्येक लहान आणि एकच शिखर असलेले, ज्यामुळे हे स्थळ एकाकी वास्तूऐवजी एका समूहाच्या रूपात दिसते. गाभाऱ्यासमोर एक सभामंडप आहे, जो दुर्गापूजेसारख्या उत्सवाच्या दिवशी जमणाऱ्या गर्दीला सामावून घेतो. हे संकुल जुन्या ढाकाच्या त्याच परिसरात आहे जिथे शहरातील प्रमुख मुघल आणि वसाहतकालीन वास्तू आहेत.

भाविकांचा अनुभव

दुर्गापूजा हा मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव आहे, जो सरकारी अधिकारी आणि हजारो भाविकांना आकर्षित करतो. वर्षभरातील इतर काळात हे संकुल तुलनेने शांत परिसर मंदिर म्हणून कार्यरत असते. 1902 पासून सुरू झालेली जन्माष्टमी मिरवणूक दरवर्षी मंदिराच्या प्रवेशद्वारापासून निघते. ही परंपरा काही वर्षे खंडित झाली होती, पण 1989 मध्ये पुन्हा सुरू झाली आणि तेव्हापासून अखंड सुरू आहे. भाविक सहसा या भेटीसोबत जुन्या ढाकातील इतर ठिकाणेही पाहतात, जी पायी किंवा थोड्या रिक्षाप्रवासाने गाठता येतात.

• लालबाग किल्ला, सुमारे 1 किमी अंतरावर, हा सतराव्या शतकातील अपूर्ण मुघल किल्ला असून त्यात बागा आणि एक समाधी आहे. जुन्या ढाकाच्या सफरीत अनेकदा तो याच भेटीसोबत पाहिला जातो.
• स्टार मशीद, सुमारे 2 किमी अंतरावर, ही जुन्या ढाकातील मशीद मोझेक ताऱ्यांच्या नक्षीसाठी ओळखली जाते आणि याच ऐतिहासिक परिसराचा भाग आहे.
• अहसान मंझिल, सुमारे 3 किमी अंतरावर, हा बुरीगंगा नदीकाठावरील ढाका नवाबांचा माजी राजवाडा असून आता तो संग्रहालय आहे. मंदिरापासून सुरू होणाऱ्या जुन्या ढाका वारसा फेरीतील हा सहसा शेवटचा टप्पा असतो.

बाहेरील आवारात सर्वसाधारण छायाचित्रणाला सहसा परवानगी असते, मात्र गर्भगृहाच्या (मूळ गाभारा) आत किंवा सक्रिय पूजा सुरू असताना छायाचित्रण करणे टाळावे. मंदिरात पोहोचल्यावर कर्मचाऱ्यांकडे खात्री करून घ्यावी. साधा आणि सभ्य पेहराव अपेक्षित आहे, तसेच गाभारा भागात प्रवेश करण्यापूर्वी पादत्राणे काढावी लागतात. हे मंदिर तिकीट लावलेले स्मारक नसून रोजच्या पूजेचे सक्रिय स्थळ आहे. त्यामुळे भाविकांनी उत्सव काळाव्यतिरिक्त शांत आणि तुलनेने कमी गर्दीचे वातावरण अपेक्षित ठेवावे, तर दुर्गापूजेदरम्यान मात्र खूप मोठी गर्दी असते.