दंतेश्वरी मंदिर

सर्वसाधारण माहिती

दंतेवाडा येथील दंतेश्वरी मंदिर हे देवी दंतेश्वरीचे प्रमुख स्थान आहे. देवी सतीशी संबंधित बावन्न शक्तिपीठांपैकी एक म्हणून येथे तिची पूजा होते, आणि बस्तरच्या पूर्वीच्या राजघराण्याची कुलदेवता म्हणून तिचा सन्मान केला जातो. दंतेवाडा शहराचे नाव या मंदिरावरून आणि येथील अधिष्ठात्री देवीवरूनच पडले आहे. बस्तर आणि आसपासच्या जिल्ह्यांतून भाविक दर्शनासाठी येथे येतात. नवरात्री आणि बस्तर दसरा या काळात मंदिरात सर्वाधिक गर्दी होते, कारण या उत्सवाची सुरुवातच येथे केल्या जाणाऱ्या विधींनी होते. नियमित पूजेव्यतिरिक्त हे मंदिर जुन्या बस्तर संस्थानाचे आध्यात्मिक केंद्र म्हणून दीर्घकाळ कार्यरत राहिले आहे, याविषयीचा इतिहास आणि परिसर पुढे सविस्तर दिला आहे.

आख्यायिका आणि पौराणिक कथा

पौराणिक कथेनुसार, वडील दक्षाने एका मोठ्या यज्ञात पती शिवाचा अपमान केल्यामुळे देवी सतीने स्वतःला अग्नीत समर्पित केले. दुःखाने व्याकूळ झालेल्या शिवाने सतीचे शरीर उचलून विश्वभर विनाशकारी तांडव नृत्य सुरू केले. शिवाला शांत करण्यासाठी विष्णूने आपले सुदर्शन चक्र सोडले आणि सतीच्या शरीराचे तुकडे केले. हे तुकडे पृथ्वीवर बावन्न वेगवेगळ्या ठिकाणी पडले, जी आजही शक्तिपीठे म्हणून पूजली जातात. मंदिराच्या परंपरेनुसार सतीचा दात, म्हणजे 'दंत', शंकिनी आणि डंकिनी नद्यांच्या काठावरील या स्थानी पडला. यामुळेच या शहराला दंतेवाडा आणि मंदिराला दंतेश्वरी हे नाव मिळाले. स्थानिक कथांनुसार ही देवी जुन्या बस्तर संस्थानाच्या भाग्याशीही जोडलेली मानली जाते. संस्थानाच्या राज्यकर्त्यांनी तिला आपली संरक्षक देवता मानून कुलदेवी म्हणून स्वीकारले.

ऐतिहासिक वाटचाल

नोंदींनुसार या मंदिराची उभारणी चौदाव्या शतकात झाली. याच काळात आंध्रच्या काकतीय राजघराण्यातील वंशज बस्तरमध्ये स्थायिक झाले आणि त्यांनी दंतेश्वरीला आपली अधिष्ठात्री देवता म्हणून स्वीकारले. काकतीय वंशाच्या या राजांनी पुढे मंदिराच्या वंशपरंपरागत प्रमुख पुजारीपदाची जबाबदारी सांभाळली, ज्यामुळे राजसत्ता आणि देवीची उपासना पिढ्यानपिढ्या थेट जोडली गेली. दंतेवाड्याच्या काळ्या पाषाणातील मूर्तीपेक्षा वेगळी, पांढऱ्या दगडात कोरलेली दंतेश्वरीची आणखी एक मूर्ती नंतर जगदलपूर येथील राजवाड्यात प्रतिष्ठापित करण्यात आली. हीच मूर्ती पुढे बस्तर दसऱ्याचे विधिवत केंद्रबिंदू बनली. हा दसरा भारतातील सर्वाधिक काळ चालणारा दसरा उत्सव मानला जातो, जो सुमारे ७५ दिवस चालतो. याची सुरुवातीची विधी दंतेवाडा मंदिरात 'तुरलुखोटला' नावाच्या अर्पणाने होते, त्यानंतर उत्सव जगदलपूरकडे सरकतो. दसऱ्याव्यतिरिक्त बसंत पंचमीलाही मंदिरात एक वेगळी परंपरा पाळली जाते, दरवर्षी येथे त्रिशूळाची स्थापना केली जाते. स्थानिक कथांनुसार ही प्रथा सुमारे सहाशे वर्षे जुनी आहे.

स्थापत्य आणि पवित्र भूगोल

दंतेश्वरी मंदिर चार जोडलेल्या भागांत बांधले आहे. देवीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती असलेला गर्भगृह, महामंडप म्हणजे मोठा सभागृह, त्याकडे नेणारा मुख्य मंडप, आणि बाहेरील सभामंडप, जिथे दर्शनापूर्वी भाविक एकत्र जमतात. गर्भगृह आणि महामंडप दगडी बांधणीचे आहेत, तर प्रवेशद्वारावर एक गरुड स्तंभ उभा आहे, ज्याच्या खांबावर विष्णूचे वाहन गरुड कोरलेले आहे. गर्भगृहावर एक शिखर उभे आहे, म्हणजे मंदिराचा कळस, ज्याच्या पृष्ठभागावर साधेपणाऐवजी शिल्पकाम केलेले दिसते. काकतीय राजघराण्याची मुळे दख्खनमध्ये होती, आणि स्थानिक कथांनुसार मंदिराच्या रचनेत दाक्षिणात्य स्थापत्यशैलीचा प्रभाव तसेच बस्तरच्या स्थानिक आदिवासी कारागिरांच्या हस्तकौशल्याचाही समावेश दिसतो. या ठिकाणी स्थापत्याइतकाच भूगोलही महत्त्वाचा आहे. मंदिर शंकिनी आणि डंकिनी नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे, आणि या प्रदेशातील शक्तिपूजेच्या परंपरेत हा संगम स्वतःच पवित्र स्थान मानला जातो.

भाविकांचा अनुभव

दंतेश्वरी मंदिरातील दर्शन एका सुव्यवस्थित शक्तिपीठाला साजेशा रांग पद्धतीने होते, आणि प्रसाद केवळ आरतीनंतरच नव्हे तर दुपारभरही वाटला जातो. नवरात्रीच्या काळात भाविक मंदिर ट्रस्टमार्फत ज्योतिकलशाची व्यवस्था करू शकतात, म्हणजे नऊ रात्री सतत तेवत ठेवला जाणारा एक दीप. जे प्रत्यक्ष येऊ शकत नाहीत, ते मंदिराच्या स्वतःच्या यूट्यूब वाहिनीवरून प्रमुख विधी पाहू शकतात, ज्यावर बस्तर दसऱ्यातील काही भागांसह महत्त्वाचे समारंभ प्रसारित केले जातात. हा उत्सव मंदिराचा सर्वात मोठा सार्वजनिक कार्यक्रम राहिला आहे. येथे सुरुवातीच्या विधींनंतर देवीची जगदलपूरमधील सहयोगी मंदिरातील दुसरी मूर्ती मिरवणुकीने बाहेर काढली जाते, आणि जुन्या बस्तर प्रदेशात जवळपास अडीच महिने विविध समारंभ चालतात.

• दंतेश्वरी मंदिर, जगदलपूर, सुमारे ८० किमी अंतरावर, हे सहयोगी मंदिर देवीची पांढऱ्या दगडातील मूर्ती धारण करते, जी बस्तर दसऱ्याचे विधिवत केंद्र बनते
• बारसूर, सुमारे ४० किमी अंतरावर, इंद्रावती नदीकाठचे एक गाव, मध्ययुगीन मंदिरांचा समूह आणि एका मोठ्या गणेश मूर्तीसाठी प्रसिद्ध, अनेकदा दंतेवाडा भेटीसोबत पाहिले जाते

गर्भगृह आणि मुख्य मंदिर परिसरात साधारणपणे छायाचित्रण आणि व्हिडिओग्रहण करण्यास परवानगी नसते; परिसरातील इतर ठिकाणांसाठी सध्याचे नियम मंदिराच्या कर्मचाऱ्यांकडून तपासून घ्यावेत. या प्रदेशातील शक्तिपीठ मंदिरांच्या प्रथेनुसार सभ्य आणि पारंपरिक पेहराव अपेक्षित आहे. प्रसाद केवळ आरतीनंतरच नव्हे तर दुपारभरही वाटला जातो, आणि मंदिर ट्रस्ट ज्योतिकलशासारख्या नवरात्रीतील विशेष विधींसाठी ऑनलाइन बुकिंग स्वीकारते. भाविकांनी एका सुव्यवस्थित शक्तिपीठाला साजेशी रांगेतील दर्शन पद्धत अपेक्षित ठेवावी.