શંકરી મંદિર

પરિચય

શંકરી મંદિર દેવી શંકરી દેવીને સમર્પિત એક તીર્થસ્થાન છે, જે ત્રિંકોમાલીમાં સ્વામી રોક પર સ્થિત છે. આદિ શંકરાચાર્યને આભારી અષ્ટાદશ શક્તિપીઠ સ્તોત્રમાં ગણાવેલી અઢાર મહાશક્તિપીઠોમાં તેની ગણના થાય છે. આ મંદિર શ્રીલંકાના ઉત્તરપૂર્વીય કિનારે આવેલા મોટા કોણેશ્વરમ મંદિર સંકુલનો ભાગ છે, જ્યાં ખડકો સીધા હિંદ મહાસાગરમાં ઊતરે છે. તેની બાજુમાં આવેલા કોણેશ્વરમ મંદિરમાં શિવની ત્રિકોણેશ્વરર નામે પૂજા થાય છે, અને મોટા ભાગના મુલાકાતીઓ એક જ ટ્રિપમાં ખડક ઉપર ચઢીને બંને મંદિરોમાં દર્શન કરે છે.

વર્તમાન બાંધકામ વીસમી સદીનું છે, જોકે આ સ્થળે પૂજા ઘણી જૂની છે. શ્રીલંકાના તમિળ હિન્દુ સમુદાયના યાત્રાળુઓ મંદિરના મોટા ભાગના નિયમિત મુલાકાતીઓ છે.

પૌરાણિક કથા

મંદિરની પરંપરા મુજબ શંકરી દેવી એ શક્તિપીઠોમાંનું એક સ્થાન છે, જ્યાં દેવી સતીના શરીરના ટુકડા પડ્યા હોવાનું કહેવાય છે. તેમના પિતા દક્ષના યજ્ઞમાં તેમના મૃત્યુ પછી શિવ શોકથી એટલા વ્યાકુળ થયા કે તેમનું તાંડવ ફક્ત વિષ્ણુ જ રોકી શક્યા. દક્ષે એક વિશાળ યજ્ઞ કર્યો હતો અને જાણી જોઈને પોતાની પુત્રી અને તેના પતિને આમંત્રણ આપ્યું ન હતું. છતાં સતી ત્યાં ગયાં, અને જ્યારે તેમના પિતાએ ભેગા થયેલા મહેમાનો સામે શિવનું અપમાન કર્યું, ત્યારે તેમણે યજ્ઞની અગ્નિમાં પોતાનું જીવન ત્યજી દીધું. શોકગ્રસ્ત શિવ સતીના શરીરને લઈને એવા ઉગ્ર તાંડવ સાથે આકાશમાં ફર્યા કે સૃષ્ટિનો નાશ થવાનો ભય ઊભો થયો, ત્યાં સુધી કે વિષ્ણુના ચક્રે શરીરના ટુકડા કરીને શિવને આ સ્થિતિમાંથી બહાર કાઢ્યા. સ્થાનિક માન્યતા મુજબ બંદરની ઉપર આવેલા આ ખડક પર સતીના શરીરનો ગુહ્ય ભાગ પડ્યો હતો, અને એટલે જ આ સ્થળે દેવીની પૂજા બીજા કોઈ નામથી નહીં પણ શંકરી દેવી તરીકે થાય છે.

મંદિરની બીજી એક પરંપરા મુજબ, રામાયણના લંકાપતિ રાવણે આ જ સ્થળે શિવનું એક પ્રારંભિક મંદિર બંધાવ્યું હતું, જે દેવી મંદિર તેના વર્તમાન સ્વરૂપમાં આવ્યું તે પહેલાંનું છે. આ દાવો કોઈ ચોક્કસ સમયગાળા સાથે જોડી શકાય કે નહીં, પણ તે દર્શાવે છે કે સ્વામી રોક આ કિનારા પર શિવ અને શક્તિ બંનેની ઉપાસના માટે કેટલા લાંબા સમયથી પવિત્ર સ્થાન રહ્યું છે.

ઐતિહાસિક પ્રવાસ

શંકરી મંદિરના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ દસ્તાવેજીકૃત ઘટના 14 એપ્રિલ 1622ના રોજ તેનો વિનાશ છે, જ્યારે પોર્ટુગીઝ ગવર્નર કોન્સ્ટાન્ટિનો દ સા દ નોરોન્હાએ કોણેશ્વરમ મંદિર સંકુલ પર હુમલાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ હુમલામાં સ્વામી રોક પરના તમામ મંદિરો ધ્વસ્ત થયા, જેમાં શંકરી દેવીના મંદિરનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ હુમલો તમિળ નવા વર્ષના દિવસે થયો હતો, અને તોપમારાથી ટેકરી પરના બાંધકામો ધ્વસ્ત થયા. પછીથી મોટા ભાગનો પથ્થર એ જ ટેકરી પર ફોર્ટ ફ્રેડરિક બાંધવા માટે લઈ જવાયો, જે આજે પણ ઊભો છે. સ્થાનિક ઇતિહાસ મુજબ દક્ષિણ ભારતના ચોલ યુગના શાસક કુલકોટ્ટને પણ અગાઉ આ સંકુલનું નવીનીકરણ કરાવ્યું હોવાનું કહેવાય છે, જોકે એ કામનો ચોક્કસ સમય નિશ્ચિત નથી.

મંદિરના ઇતિહાસ મુજબ, હુમલા પહેલાં પૂજારીઓએ મંદિરની કેટલીક મૂર્તિઓ પોર્ટુગીઝોના હાથમાં જતી અટકાવવા સંતાડી દીધી હતી, અને 1948માં શ્રીલંકાની આઝાદીના સમયગાળા આસપાસ આ મૂર્તિઓ ફરી પ્રગટ થઈ. 1952માં સ્થાનિક તમિળ હિન્દુ સમુદાયે શંકરી દેવીના મંદિરનું વર્તમાન સ્થળે પુનર્નિર્માણ કર્યું, જે લગભગ ત્રણ સદી પહેલાં જ્યાં મૂળ મંદિર હતું તેની નજીક જ છે.

સ્થાપત્ય અને પવિત્ર ભૂગોળ

શંકરી દેવીનું મંદિર દ્રવિડ શૈલીનું બાંધકામ છે, જે ત્રિંકોમાલીના બંદર ઉપર ઊંચે આવેલા સ્વામી રોક પરના કોણેશ્વરમ મંદિર સંકુલમાં બંધાયેલું છે. તેના ગર્ભગૃહમાં દેવીની મૂર્તિ છે, જે રેશમી સાડી અને સોનાના આભૂષણોમાં સજ્જ છે અને હાથમાં કમળ તથા ત્રિશૂળ ધારણ કરે છે. પ્રવેશદ્વાર ઉપર ગોપુરમ છે, જે દક્ષિણ ભારતીય અને શ્રીલંકાના તમિળ મંદિર સ્થાપત્યની લાક્ષણિકતા ધરાવતો દ્વારટાવર છે અને વિવિધ સ્તરોમાં રંગેલો છે.

ખડકની ધાર પર આજે પણ એક પથ્થરનો સ્તંભ ઊભો છે, જે 1622 પહેલાંના મંદિરના સ્થાનની નિશાની છે, જે પાછળથી સમુદ્ર તરફ ધકેલાઈ ગયું હતું. નજીકમાં એક બિલ્વ વૃક્ષ છે, જેનાં પાન પરંપરાગત રીતે શિવપૂજામાં અર્પણ કરવામાં આવે છે અને જે સમુદ્રથી લગભગ સો મીટર ઊંચે ખડકની ધાર પાસે ઊગે છે.

ભક્તોનો અનુભવ

મોટા ભાગના મુલાકાતીઓ શંકરી મંદિરના દર્શન સાથે નજીકના કોણેશ્વરમ મંદિરની મુલાકાત પણ જોડે છે, કારણ કે બંને એક જ ટેકરી પરના સંકુલમાં આવેલા છે અને સામાન્ય રીતે એક જ ટ્રિપમાં સ્વામી રોક ઉપર જઈને બંનેનાં દર્શન થાય છે. નવરાત્રિ દરમિયાન સૌથી વધુ ભીડ જોવા મળે છે, જ્યારે નવ દિવસનો આ ઉત્સવ સામાન્ય દિવસો કરતાં ટાપુના ખૂણેખૂણેથી વધુ યાત્રાળુઓને આકર્ષે છે.

• કોણેશ્વરમ મંદિર: એ જ ટેકરી પરના સંકુલમાં તરત જ બાજુમાં આવેલું, સ્વામી રોક પરનું મુખ્ય શિવ મંદિર, જ્યાં ત્રિકોણેશ્વરર તરીકે પૂજા થાય છે
• ફોર્ટ ફ્રેડરિક: એ જ ટેકરી પર થોડે દૂર ચાલીને પહોંચી શકાય એવો કિલ્લો, જે અંશતઃ મૂળ મંદિરના પથ્થરોમાંથી બંધાયો હતો અને યાત્રાળુઓ આજે પણ ટેકરી પરનાં મંદિરો સુધી પહોંચવા તેમાંથી પસાર થાય છે
• ભદ્રકાળી અમ્મન મંદિર: ત્રિંકોમાલી શહેરમાં લગભગ 2 કિમી દૂર આવેલું બીજું શક્તિ મંદિર, જેની મુલાકાત ઘણા યાત્રાળુઓ આ જ પરિક્રમાના ભાગરૂપે લે છે

મંદિર માટે કોઈ ખાસ ફોટોગ્રાફી પ્રતિબંધ નોંધાયેલો નથી, પરંતુ મોટા ભાગના હિન્દુ ગર્ભગૃહોની જેમ પૂજા દરમિયાન ગર્ભગૃહનો ફોટો ન લેવાની સલાહ સામાન્ય રીતે આપવામાં આવે છે. શ્રીલંકાનાં હિન્દુ મંદિરોની પરંપરા મુજબ, સાદા અને શાલીન વસ્ત્રો પહેરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. સ્વામી રોક પર થોડાં પગથિયાં ચઢીને ચાલતાં ચાલતાં મંદિર સુધી પહોંચી શકાય છે. લોકર કે ટોકન સિસ્ટમ જેવી ખાસ સુવિધાઓ વિશે આ મંદિર માટે કોઈ માહિતી નોંધાયેલી નથી, તેથી મુલાકાતીઓએ તે મુજબ આયોજન કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને નવરાત્રિ દરમિયાન જ્યારે ભીડ સૌથી વધુ હોય છે.