કાળી મંદિર

પરિચય

કાલિકા માતા મંદિર, જે સ્થાનિક રીતે કાળી મંદિર અથવા મહાકાળી માતાજી મંદિર તરીકે ઓળખાય છે, ગુજરાતના પંચમહાલ જિલ્લામાં પાવાગઢ ડુંગર પર, દરિયાની સપાટીથી લગભગ 830 મીટર ઊંચાઈએ આવેલું છે. અહીં કાલિકા માતાની પૂજા દુર્ગાના એક સ્વરૂપ તરીકે થાય છે. આ મંદિર ચાંપાનેર-પાવાગઢ પુરાતત્વીય ઉદ્યાનના શિખરે આવેલું છે, જે એક યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે અને ડુંગરની તળેટીમાં આવેલી મસ્જિદો તથા વાવોથી લઈને આ ટોચ પરના મંદિર સુધી ફેલાયેલું છે. યાત્રાળુઓ કાં તો સીડીવાળા જંગલ માર્ગે ચઢીને અથવા 1986માં શરૂ થયેલા રોપ-વે દ્વારા મંદિરે પહોંચે છે, જેનાથી ચઢાણ થોડી મિનિટોમાં પૂરું થાય છે. ગર્ભગૃહની અંદર ત્રણ મૂર્તિઓ સાથે બિરાજમાન છે: મધ્યમાં મહાકાળી, તેમની જમણી બાજુ કાળી અને ડાબી બાજુ બહુચરા માતા, અને તેમની સામે 10મી કે 11મી સદીનું કાળી યંત્ર મૂકેલું છે, જે દેવી પૂજામાં વપરાતું એક ભૌમિતિક આકૃતિ છે. મોટાભાગના મુલાકાતીઓ માટે અહીંનું દર્શન એટલે એક વિશાળ પુરાતત્વીય પરિસરમાંથી પસાર થવાનો અનુભવ, નહીં કે માત્ર એક અલગ ઇમારત પર જવાનું.

પૌરાણિક કથા અને દંતકથા

મંદિરની પરંપરા મુજબ ઋષિ વિશ્વામિત્રે પાવાગઢ ડુંગર પર તપસ્યા કરી હતી અને ત્યાં કાલિકા માતાનું આવાહન કર્યું હતું. આ સ્થાપના કથા જ ગુજરાતના મુખ્ય દેવી મંદિરોમાંના એક તરીકેની આ સ્થળની ઓળખનો પાયો છે. એક બીજી માન્યતા આ ડુંગરને વ્યાપક શક્તિપીઠ પરંપરા સાથે જોડે છે: મંદિરની કથાઓ મુજબ સતીના આત્મદાહ પછી તેમનું શરીર જ્યારે વિભાજિત થયું, ત્યારે તેમના જમણા પગનો અંગૂઠો આ ડુંગર પર પડ્યો હતો, અને એ આધારે પાવાગઢને ભારતીય ઉપખંડમાં સતીની કથા સાથે જોડાયેલા એકાવન શક્તિપીઠોમાં ગણવામાં આવે છે. જૈન ગ્રંથોમાં સચવાયેલી પછીની એક કથા મુજબ, દેવીએ 12મી સદીના મુનિ આચાર્ય આર્યરક્ષિતસૂરિને દર્શન આપ્યાં અને જૈન સમુદાયમાં એક સુધારાવાદી સંપ્રદાય સ્થાપવા વિનંતી કરી. મંદિરની પરંપરા મુજબ દેવીએ બદલામાં તેમના અનુયાયીઓનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપ્યું, અને એટલે જ ઈ.સ. 1113માં તેમણે સ્થાપેલા અચલગચ્છ સંપ્રદાયના રક્ષક દેવતા તરીકે મહાકાળીને અપનાવવામાં આવ્યાં. આ બંને પ્રવાહો વચ્ચે ડુંગરની સ્થાનિક સ્મૃતિમાં બેવડી ઓળખ જોવા મળે છે: સતીની કથા સાથે જોડાયેલું દેવી મંદિર, અને એક ચોક્કસ જૈન પરંપરાના રક્ષક દેવતા. આજે પણ મંદિર સંકુલની રચનામાં આ બંને પરંપરાઓની છાપ જોઈ શકાય છે.

ઐતિહાસિક પ્રવાસ

ઐતિહાસિક વર્ણનો મૂળ મંદિરને 10મી કે 11મી સદીનું ગણાવે છે, જેને લીધે તે પાવાગઢ ડુંગર પર નોંધાયેલી સૌથી જૂની રચના બને છે. જૈન ગ્રંથો પછીની સદીઓ માટે વધુ ચોક્કસ સમય આપે છે: આચાર્ય ગુણસાગરસૂરિએ ઈ.સ. 1055માં મહાકાળીની મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા કરી હોવાનું નોંધાયું છે, અને ઈ.સ. 1113માં આચાર્ય આર્યરક્ષિતસૂરિએ અચલગચ્છ સંપ્રદાયની સ્થાપના કરીને મહાકાળીને તેના રક્ષક દેવતા તરીકે સ્થાપ્યાં. 16મી સદીમાં આચાર્ય કલ્યાણસાગરસૂરિના સમયમાં મંદિરનું પુનર્નિર્માણ થયું હતું. પરંતુ 15મી સદીમાં આ સાતત્ય તૂટ્યું, જ્યારે ગુજરાતના સુલતાન મહમૂદ બેગડાએ પાવાગઢ કબજે કરીને મંદિરના શિખરનો નાશ કર્યો અને ગર્ભગૃહની જગ્યાએ સૂફી સંત સદન શાહ પીરને સમર્પિત એક દરગાહ બનાવી. તે પછી 500 વર્ષથી વધુ સમય સુધી આ સ્થળે ફરી કોઈ મંદિર ધ્વજ ફરકાવવામાં આવ્યો ન હતો. સદીઓ પછી, 1986માં ડુંગરની તળેટીને મંદિર સંકુલ સાથે જોડતો રોપ-વે શરૂ થયો, જેનાથી યાત્રાળુઓને જંગલ ચઢાણનો વિકલ્પ મળ્યો. જૂન 2022માં સરકારે લગભગ 121 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે એક પુનર્વિકાસ યોજનાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું, જેમાં નવા શિખરનું નિર્માણ અને દરગાહને અડીને આવેલા બાંધકામમાં સ્થળાંતર સામેલ હતું. આ રીતે 15મી સદીના વિનાશ પછી પહેલી વાર ગર્ભગૃહ પર ફરીથી ઔપચારિક શિખર સ્થાપિત થયું.

સ્થાપત્ય અને પવિત્ર ભૂગોળ

આ મંદિર નાગર શૈલીમાં બનેલું છે, જે ઉત્તર ભારતીય મંદિર સ્થાપત્યની એક રીત છે અને સામાન્ય રીતે વળાંકદાર શિખરથી ઓળખાય છે, પરંતુ ગુજરાતના અન્ય મોટા દેવી મંદિરોની સરખામણીમાં તેનું કદ નાનું છે. તેની રચના સાદી છે, અલંકૃત નહીં: એક કોમ્પેક્ટ બંધ ગર્ભગૃહ એક કિલ્લેબંધ ચોકમાં આવેલું છે, જે મૂળે ડુંગરની સંરક્ષણ દીવાલોના ભાગ રૂપે બંધાયો હતો, નહીં કે સ્વતંત્ર મંદિર પરિસર તરીકે. ગર્ભગૃહમાં ત્રણ મૂર્તિઓ છે, મધ્યમાં મહાકાળી અને બંને બાજુ કાળી તથા બહુચરા માતા, અને પૂજાનું કેન્દ્ર તેમની સામે મૂકેલું કાળી યંત્ર છે, નહીં કે કોઈ એક કોતરેલી મૂર્તિ. આ સ્થળના અનુભવમાં ભૂગોળનો ફાળો સ્થાપત્ય જેટલો જ છે. પાવાગઢ ડુંગર લગભગ 830 મીટર ઊંચો છે અને ચાંપાનેર-પાવાગઢ પુરાતત્વીય ઉદ્યાનનું શિખર બનાવે છે, જે યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે અને જેની નીચલી ઢોળાવોમાં ગુજરાત સલ્તનત કાળના કિલ્લા, મસ્જિદો, વાવો અને મહેલોના અવશેષો આવેલા છે. 2022ના પુનર્વિકાસમાં ગર્ભગૃહ પર નવું શિખર બાંધવામાં આવ્યું અને સદન શાહ પીરની દરગાહને અડીને આવેલા બાંધકામમાં ખસેડવામાં આવી, જેથી હવે ડુંગરની ટોચ પર બંને સ્થાનો અલગ, જોડાયેલી જગ્યાઓમાં આવેલાં છે.

ભક્તોનો અનુભવ

કાલિકા માતા મંદિરની મુલાકાત દરમિયાન સામાન્ય રીતે રસ્તામાં અન્ય કેટલાય સ્મારકો પસાર થાય છે, કારણ કે રોપ-વે અને સીડીનો રસ્તો બંને પાવાગઢ ડુંગરના વ્યાપક સંકુલમાંથી પસાર થાય છે, નહીં કે સીધા એક જ સ્થળે લઈ જાય છે. મોટાભાગના યાત્રાળુઓ રોપ-વેનો ઉપયોગ કરે છે, જે ચઢાણના સૌથી ઢાળવાળા ભાગને થોડી મિનિટોમાં પાર કરાવે છે. જેઓ ચાલીને જવાનું પસંદ કરે છે તેમના માટે સીડીવાળો જંગલ માર્ગ ખુલ્લો રહે છે. નવરાત્રિ દરમિયાન દર્શન સૌથી વધુ ભીડભાડવાળા હોય છે, જ્યારે મંદિર પોતાનો સમય લંબાવે છે અને નવેય દિવસ ભીડ વધતી રહે છે. તે ઉપરાંત ચૈત્ર સુદ આઠમના દિવસે યોજાતા મેળામાં પણ દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં ભક્તો ઉમટે છે. ચૌધરી સહિતના કેટલાક સમુદાયો માટે આ ડુંગરની મુલાકાત જીવનમાં ઓછામાં ઓછી એક વાર પૂરી કરવાની યાત્રા ગણાય છે.

• જૈન મંદિરો, પાવાગઢ, શિખરથી લગભગ 1 કિમી દૂર, 13મી થી 15મી સદી વચ્ચે બંધાયેલા મંદિરોનું જૂથ ડુંગરના ઉપરના ઢોળાવો પર આવેલું છે અને કાલિકા માતા મંદિર તરફ ચઢાણ કરતા યાત્રાળુઓ અહીંથી પસાર થાય છે
• સાત કમાન, શિખરથી લગભગ 2 થી 3 કિમી નીચે, જૂના ડુંગર કિલ્લાની સાત પથ્થરની કમાનોની હાર છે, જે સીડી માર્ગ અને રોપ-વે માર્ગ બંને પર નિયમિત મુકામ ગણાય છે
• માચી હવેલી, ડુંગરની અધવચ્ચે માચી ઉચ્ચપ્રદેશ પર આવેલી, ગુજરાત સલ્તનત કાળની ભૂતપૂર્વ રાજકીય મહેમાનગૃહ છે, જેમાંથી મુલાકાતીઓ મંદિર તરફ જતાં પસાર થાય છે
• જામા મસ્જિદ, ચાંપાનેર, ડુંગરની તળેટીમાં લગભગ 5 કિમી દૂર આવેલી, 15મી સદીની આ મસ્જિદ ચાંપાનેર-પાવાગઢ પુરાતત્વીય ઉદ્યાનનું કેન્દ્રબિંદુ છે અને સામાન્ય રીતે મંદિરની મુલાકાત સાથે જ જોવાય છે

બહારના ચોક અને પરિસરમાં સામાન્ય રીતે ફોટોગ્રાફીની મંજૂરી હોય છે, પરંતુ ગર્ભગૃહની અંદર અને આરતી દરમિયાન સામાન્ય રીતે પ્રતિબંધ હોય છે. મુલાકાતીઓએ સ્થળ પરના સૂચનાપાટિયા અને સ્ટાફની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ. ગુજરાતના દેવી મંદિરોમાં જે રિવાજ છે તે મુજબ, અહીં પણ સાદા અને શિષ્ટ પોશાકની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. ડુંગર પર સીડીવાળા જંગલ માર્ગે ચાલીને ચઢી શકાય છે, અથવા 1986થી ચાલતા રોપ-વે દ્વારા ઝડપથી પહોંચી શકાય છે. નવરાત્રિ દરમિયાન ભીડ અને કતારનો સમય ઘણો વધી જાય છે, તેથી તે સમયગાળા દરમિયાન મુલાકાતનું આયોજન કરનારાઓએ દર્શન માટે વધારાનો સમય રાખવો જોઈએ.