બજરેશ્વરી માતા મંદિર

સામાન્ય પરિચય

બજરેશ્વરી માતા મંદિર હિમાચલ પ્રદેશના કાંગડા શહેરના મધ્યભાગમાં આવેલું છે અને દેવી બજરેશ્વરી દેવીને સમર્પિત છે. અહીં તેમની પૂજા દુર્ગાના એક ઉગ્ર સ્વરૂપ તરીકે થાય છે, જેમનું નામ સંસ્કૃત શબ્દ 'વજ્ર' પરથી ઉતરી આવ્યું છે. આ મંદિર 51 શક્તિપીઠોમાંનું એક છે, જે ઉપખંડભરમાં દેવી સતીના શરીર સાથે જોડાયેલા મંદિરોનું નેટવર્ક છે. વર્ષભર શ્રદ્ધાળુઓ દર્શન માટે અહીં આવે છે. ઈતિહાસમાં અનેક વખત આ મંદિરે ભક્તો ઉપરાંત લૂંટારાઓને પણ આકર્ષ્યા છે. કાંગડાનું જૂનું બજાર આ મંદિરની આસપાસ વિકસ્યું હતું, અને આજે પણ આ મંદિર શહેરના તે વિસ્તારનું કેન્દ્રબિંદુ છે, જે કાંગડા કિલ્લાથી થોડા જ પગલાં દૂર છે.

પૌરાણિક કથા અને દંતકથા

પુરાણોની પરંપરા મુજબ, આ મંદિરની ઉત્પત્તિ દેવી સતીના તેમના પિતા દક્ષના યજ્ઞમાં થયેલા મૃત્યુ સાથે જોડાયેલી છે. શોકગ્રસ્ત શિવ સતીના શરીરને લઈને આકાશમાં ભટકતા રહ્યા. અંતે વિષ્ણુએ તેમના ભટકવાનું બંધ કરાવવા માટે તે શરીરના ટુકડા કરી નાખ્યા. કહેવાય છે કે એ ટુકડા ઉપખંડભરમાં જ્યાં જ્યાં પડ્યા, ત્યાં શક્તિપીઠો સ્થપાયાં. મંદિરની પરંપરા મુજબ, સતીનું ડાબું સ્તન આજના કાંગડાના સ્થળે પડ્યું હતું, જેના કારણે અહીં કોઈ બાંધકામ થાય તે પહેલાં જ આ ભૂમિ પવિત્ર બની ગઈ હતી.

મંદિર ટ્રસ્ટ દ્વારા નોંધાયેલી બીજી એક કથા મુજબ, પાંડવોએ પોતાના વનવાસ દરમિયાન અહીં પ્રથમ મંદિરનું નિર્માણ કર્યું હતું. આ કથા અનુસાર, ભાઈઓએ સ્વપ્નમાં દેવીનાં દર્શન કર્યાં, જેમાં દેવીએ કહ્યું કે તેઓ નગરકોટ (આ વિસ્તારનું જૂનું નામ) માં નિવાસ કરે છે, અને પોતાના રક્ષણના બદલામાં અહીં એક મંદિર બાંધવાની માંગણી કરી. કથા મુજબ, પાંડવોએ તે જ રાત્રે મંદિરનું નિર્માણ કરી દીધું.

આ મંદિર સાથે જોડાયેલું ત્રીજું નામ છે ધ્યાનુ ભગત, જે એક ભક્ત હતા અને જેમની કથા મુઘલ કાળની છે. સ્થાનિક કથાઓ મુજબ, સમ્રાટ અકબરના શાસનકાળ દરમિયાન તેમણે ભક્તિના પ્રતીક રૂપે દેવીને પોતાનું મસ્તક અર્પણ કર્યું હતું. આજે પણ મુખ્ય મંદિર પાસે ધ્યાનુ ભગતની એક મૂર્તિ તેમના આ બલિદાનની યાદ અપાવે છે.

ઐતિહાસિક પ્રવાસ

આ મંદિરનો દસ્તાવેજી ઈતિહાસ અગિયારમી સદીથી શરૂ થાય છે, જ્યારે ઈસવીસન 1009માં મહમૂદ ગઝનવીની સેનાએ આ મંદિર પર હુમલો કર્યો હતો. પેઢીઓથી રાજવીઓ દ્વારા અર્પણ કરાયેલા સોના, ચાંદી અને રત્નોની સમૃદ્ધિની ખ્યાતિએ તેમને આકર્ષ્યા હતા. ઈતિહાસકારો પછીના દાયકાઓમાં પણ વધુ હુમલાઓ નોંધે છે, અને મધ્યકાળના પછીના તબક્કામાં ફિરોઝ શાહ તુગલકના આ વિસ્તારના અભિયાનો દરમિયાન પણ મંદિર પર હુમલા થયા હોવાનું મનાય છે. મુઘલ કાળના સ્રોતોમાં અકબરના શાસનકાળ દરમિયાન મંદિરની મુલાકાતોનો ઉલ્લેખ મળે છે, જોકે તે સમયગાળામાં શાહી આશ્રયની હદ અંગે સ્પષ્ટ દસ્તાવેજી પુરાવા ઓછા મળે છે.

મંદિરના તાજેતરના ઈતિહાસમાં સૌથી મહત્ત્વની ઘટના એપ્રિલ 1905નો કાંગડા ભૂકંપ હતો, જે હિમાલય ક્ષેત્રમાં નોંધાયેલા સૌથી વિનાશક ભૂકંપોમાંનો એક ગણાય છે. આ ભૂકંપે કાંગડા શહેરના મોટા ભાગ સાથે આ મંદિરને પણ ધ્વસ્ત કરી નાખ્યું હતું. આજે જોવા મળતું માળખું સરકારી અને જાહેર સહયોગથી, જેમાં હિમાચલ પ્રદેશની બહારના ભક્ત સમુદાયોના યોગદાનનો પણ સમાવેશ થાય છે, પુનર્નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું અને દુર્ઘટનાના લગભગ બે દાયકામાં ફરી શ્રદ્ધાળુઓ માટે ખુલ્લું મુકાયું હતું.

સ્થાપત્ય અને પવિત્ર ભૂગોળ

પથ્થરની કિલ્લેબંધીની દીવાલો મંદિર સંકુલને ઘેરે છે, જે સદીઓ સુધી લૂંટફાટ સામે રક્ષણ કરવાની વારસાગત નિશાની છે. પ્રવેશદ્વાર પર નગારખાનું આવેલું છે, જે ઊંચાઈ પરનું એક પરંપરાગત ઢોલવાદન ગૃહ છે, જેની બાંધણી મહારાષ્ટ્રના વસઈ કિલ્લાના પ્રવેશદ્વાર જેવી શૈલીમાં કરવામાં આવી છે. ગર્ભગૃહની અંદર દેવીની પૂજા કોઈ કોતરેલી મૂર્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ પિંડી સ્વરૂપે થાય છે, જે એક કુદરતી રીતે બનેલો પથ્થર છે અને દેવીના સાક્ષાત સ્વરૂપ તરીકે પૂજાય છે. ગર્ભગૃહના દરવાજા ચાંદીથી મઢેલા છે.

એ જ સંકુલમાં શિવના રક્ષક સ્વરૂપ ગણાતા ભૈરવનું એક નાનું મંદિર પણ છે, સાથે 1905ના ભૂકંપ પછીના પુનર્નિર્માણ દરમિયાન ઉમેરવામાં આવેલી ત્રણ સમાધિઓ પણ છે. આ સંકુલ જૂના શહેરની ઊંચી ભૂમિ પર, કાંગડા કિલ્લાની નજીક આવેલું છે. પહાડી કિલ્લા અને પહાડી મંદિરની આ જોડી હિમાચલ પ્રદેશના આ ભાગમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતી પરંપરાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં પરસ્પર રક્ષણ માટે ઐતિહાસિક રીતે મંદિરો અને કિલ્લાઓ સાથે બાંધવામાં આવતાં હતાં.

ભક્તોનો અનુભવ

આ મંદિરમાં વર્ષમાં બે વખત, વસંત અને શરદ ઋતુમાં, નવરાત્રિ ઉજવવામાં આવે છે, જે વર્ષની સૌથી વધુ ભીડ ખેંચે છે. જાન્યુઆરી મધ્યમાં આવતી મકરસંક્રાંતિ પર આ મંદિરની આગવી ઓળખ સમાન એક સપ્તાહ લાંબો ઉત્સવ ઉજવાય છે, જેમાં પિંડીને ઘી ચઢાવવામાં આવે છે, ત્યારબાદ સ્નાન કરાવીને તાજા ફૂલોથી શણગારવામાં આવે છે. બાકીના વર્ષ દરમિયાન રોજિંદી આરતી અને પ્રસાદ વિતરણ ચાલુ રહે છે. મંદિર ટ્રસ્ટ દરરોજ બે વખત મફત લંગર પણ ચલાવે છે, જે તમામ મુલાકાતીઓ માટે ખુલ્લું છે.

કાંગડા શહેરથી થોડા જ અંતરે અન્ય કેટલાંક તીર્થસ્થળો આવેલાં છે, જેની મુલાકાત સામાન્ય રીતે આ મંદિરની સાથે લેવામાં આવે છે.

• કાંગડા કિલ્લો, લગભગ 3 કિમી દૂર, હિમાલયની તળેટીના સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા કિલ્લાઓમાંનો એક, જે ઐતિહાસિક રીતે મંદિરના ભાગ્ય અને રક્ષણ સાથે જોડાયેલો છે
• મસરૂર રોક કટ મંદિરો, લગભગ 12 કિમી દૂર, એકશિલા (મોનોલિથિક) પથ્થરમાંથી કોતરેલાં મંદિરોનું જૂથ, જેની શૈલીની ઘણી વખત ઈલોરા સાથે તુલના કરવામાં આવે છે
• જ્વાલામુખી મંદિર, લગભગ 30 કિમી દૂર, આ ક્ષેત્રની બીજી શક્તિપીઠ, જ્યાં દેવીની પૂજા કુદરતી શાશ્વત જ્યોતિ સ્વરૂપે થાય છે

આ મંદિર માટે કોઈ સત્તાવાર ફોટોગ્રાફી નીતિ જાહેરમાં દસ્તાવેજીકૃત નથી. ગર્ભગૃહની બરાબર સામે અને આરતી દરમિયાન કેમેરા અને ફોનનો ઉપયોગ ટાળવો સામાન્ય રીતે શ્રેષ્ઠ છે, અને પહોંચ્યા બાદ મંદિરના સ્ટાફ પાસેથી ખાતરી કરી લેવી હિતાવહ છે. હિમાચલ પ્રદેશનાં હિન્દુ મંદિરોમાં પ્રચલિત સામાન્ય રિવાજ મુજબ, ખભા અને પગ ઢાંકે તેવાં સાદાં અને શિષ્ટ વસ્ત્રો પહેરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આ સંકુલમાં એક ભૈરવ મંદિર અને 1905 પછીના પુનર્નિર્માણ દરમિયાન ઉમેરવામાં આવેલી ત્રણ સમાધિઓનો સમાવેશ થાય છે, અને મંદિર ટ્રસ્ટ દરરોજ બે વખત મફત લંગર (સામુદાયિક ભોજન) ચલાવે છે. જૂના બજાર અને મુખ્ય બસ સ્ટેન્ડથી મંદિર સુધી પગપાળા પહોંચી શકાય છે, અને નવરાત્રિ તથા મકરસંક્રાંતિ દરમિયાન કતારો લાંબી થાય છે.