దంతేశ్వరీ ఆలయం

సంక్షిప్త పరిచయం

దంతెవాడలోని దంతేశ్వరీ ఆలయం దంతేశ్వరీ దేవి ప్రధాన ఆలయం. హిందూ దేవత సతీదేవితో ముడిపడిన యాభై రెండు శక్తి పీఠాలలో ఇది ఒకటిగా, అలాగే బస్తర్ మాజీ రాజవంశం కులదేవతగా (వంశదేవత) ఇక్కడ ఈమెను పూజిస్తారు. దంతెవాడ పట్టణానికి ఈ ఆలయం, ఇక్కడి అధిష్టాన దేవత పేరు మీదే పేరు వచ్చింది. బస్తర్, పరిసర జిల్లాల నుండి భక్తులు దర్శనానికి వస్తుంటారు. నవరాత్రి సమయంలో, అలాగే ఇక్కడి పూజలతోనే మొదలయ్యే బస్తర్ దసరా ఉత్సవం సందర్భంగా ఆలయానికి అత్యధిక సంఖ్యలో భక్తులు తరలివస్తారు. సాధారణ పూజలతో పాటు, ఈ ఆలయం చిరకాలంగా పాత బస్తర్ రాజ్యానికి ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా పనిచేస్తోంది. దీని చరిత్ర, పరిసరాలు ఈ పాత్రను మరింత వివరిస్తాయి.

పురాణగాథ

పురాణాల ప్రకారం, తన తండ్రి దక్షుడు ఒక మహా యజ్ఞంలో తన భర్త శివుడిని అవమానించడంతో సతీదేవి ఆత్మాహుతి చేసుకుంది. దుఃఖంతో శివుడు సతీదేవి శరీరాన్ని మోసుకుంటూ విశ్వమంతటా విధ్వంసకర తాండవం చేయసాగాడు. ఆయనను శాంతింపజేయడానికి విష్ణువు తన సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రయోగించి ఆ శరీరాన్ని ముక్కలు చేశాడు. ఆ శరీర భాగాలు భూమిపై యాభై రెండు వేర్వేరు స్థలాలలో పడ్డాయి. వాటినే నేడు శక్తి పీఠాలుగా పూజిస్తున్నారు. శంఖిణీ, డంకిణీ నదుల ఒడ్డున ఉన్న ఈ స్థలంలో సతీదేవి పన్ను (దంతం) పడిందని ఆలయ సంప్రదాయం చెబుతుంది. అందుకే ఈ పట్టణానికి దంతెవాడ అని, ఆలయానికి దంతేశ్వరీ అని పేరు వచ్చింది. స్థానిక కథనాల ప్రకారం, ఈ దేవత పాత బస్తర్ రాజ్యం అదృష్టంతో కూడా ముడిపడి ఉంది. ఆ రాజ్య పాలకులు ఆమెను తమ రక్షకురాలిగా భావించి, కులదేవతగా స్వీకరించారు.

చారిత్రక ప్రస్థానం

నమోదైన ఆలయ చరిత్ర ప్రకారం, ఈ దేవాలయం 14వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కాకతీయ వంశానికి చెందిన పాలకులు బస్తర్‌లో స్థిరపడి దంతేశ్వరీని తమ అధిష్టాన దేవతగా స్వీకరించిన కాలంలో ఇది జరిగింది. కాకతీయ వంశ మూలాలున్న ఈ రాజులు తర్వాత ఆలయంలో వంశపారంపర్య ప్రధాన పూజారి పదవిని కూడా చేపట్టారు. దీనితో తరతరాలుగా రాజాధికారం దేవి పూజతో నేరుగా ముడిపడింది. దంతెవాడలోని నల్లరాతి విగ్రహానికి భిన్నంగా, తెల్లరాతితో చెక్కిన మరో దంతేశ్వరీ విగ్రహాన్ని తర్వాతి కాలంలో జగదల్‌పూర్‌లోని రాజభవన సముదాయంలో ప్రతిష్ఠించారు. అదే విగ్రహం బస్తర్ దసరా ఉత్సవానికి కేంద్ర బిందువుగా మారింది. భారతదేశంలో అత్యంత సుదీర్ఘకాలం జరిగే దసరా ఉత్సవంగా స్థానికంగా పరిగణించే ఈ బస్తర్ దసరా దాదాపు 75 రోజుల పాటు సాగుతుంది. దీని ప్రారంభ కార్యక్రమాలు దంతెవాడ ఆలయంలో తుర్లుఖోట్ల అనే నైవేద్యంతో మొదలై, తర్వాత జగదల్‌పూర్‌కు తరలివెళ్తాయి. దసరాతో పాటు, వసంత పంచమి నాడు ఆలయంలో ఏటా త్రిశూలాన్ని ప్రతిష్ఠించే ప్రత్యేక ఆచారం కూడా కొనసాగుతోంది. స్థానిక కథనాల ప్రకారం ఈ సంప్రదాయం సుమారు ఆరు శతాబ్దాల నాటిది.

నిర్మాణశైలి, పవిత్ర భౌగోళికం

దంతేశ్వరీ ఆలయం నాలుగు అనుసంధాన భాగాలుగా నిర్మించబడింది: దేవి నల్లరాతి విగ్రహం ఉన్న గర్భగుడి, మహా మండపం, దానికి దారితీసే ముఖ్య మండపం, అలాగే భక్తులు దర్శనానికి ముందు గుమిగూడే బహిరంగ సభా మండపం. గర్భగుడి, మహా మండపం రాతితో నిర్మించారు. ప్రవేశద్వారం వద్ద ఒక గరుడ స్తంభం ఉంది, దీని కంబం విష్ణువు వాహనమైన గరుత్మంతుని రూపంలో చెక్కబడింది. గర్భగుడిపై ఆలయ శిఖరం ఎత్తుగా ఉంటుంది, దాని ఉపరితలంపై సాదాగా కాకుండా శిల్పకళా అలంకరణ ఉంటుంది. కాకతీయ వంశానికి దక్కన్ ప్రాంతంతో మూలాలు ఉన్నందున, ఆలయ నిర్మాణశైలిలో దక్షిణాది ప్రభావ ఛాయలతో పాటు బస్తర్‌కు చెందిన గిరిజన శిల్పకారుల నైపుణ్యం కూడా కలగలిసి ఉందని స్థానిక కథనాలు చెబుతున్నాయి. ఇక్కడ నిర్మాణశైలి ఎంత ముఖ్యమో భౌగోళిక స్థానం కూడా అంతే ముఖ్యం. ఈ ఆలయం శంఖిణీ, డంకిణీ నదుల సంగమ స్థానంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతంలో శక్తి ఆరాధనలో ఈ సంగమ స్థలాన్ని చిరకాలంగా అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావిస్తున్నారు.

భక్తుల అనుభవం

ఎక్కువ మంది భక్తులు సందర్శించే శక్తి పీఠాలలో సాధారణంగా ఉండే విధంగా, దంతేశ్వరీ ఆలయంలో దర్శనం క్యూ పద్ధతిలో జరుగుతుంది. ఆరతి తర్వాత మాత్రమే కాకుండా, మధ్యాహ్నం అంతటా ప్రసాదం పంపిణీ చేస్తారు. నవరాత్రి సమయంలో, భక్తులు ఆలయ ధర్మకర్తల ద్వారా జ్యోతి కలశాన్ని ఏర్పాటు చేయించుకోవచ్చు. తొమ్మిది రాత్రుల పాటు వెలుగుతూ ఉండే ఈ దీపం ఒక ఆచార దీపం. రాలేని భక్తులు ఆలయ సొంత యూట్యూబ్ ఛానల్‌లో ప్రధాన పూజా కార్యక్రమాలను వీక్షించవచ్చు. ఇందులో బస్తర్ దసరాలోని కొన్ని భాగాలు కూడా ప్రత్యక్ష ప్రసారం అవుతాయి. ఈ ఉత్సవం ఆలయపు ముఖ్యమైన బహిరంగ కార్యక్రమంగా నిలుస్తోంది. ప్రారంభ పూజలు ఇక్కడ జరిగిన తర్వాత, జగదల్‌పూర్‌లోని అనుబంధ ఆలయంలో ఉంచిన దేవి రెండో విగ్రహాన్ని ఊరేగింపుగా బయటకు తీస్తారు. పాత బస్తర్ ప్రాంతమంతటా దాదాపు రెండున్నర నెలల పాటు ఈ కార్యక్రమాలు కొనసాగుతాయి.

• దంతేశ్వరీ ఆలయం, జగదల్‌పూర్, సుమారు 80 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ అనుబంధ ఆలయంలో తెల్లరాతి దేవి విగ్రహం ఉంటుంది, ఇది బస్తర్ దసరా ఉత్సవానికి కేంద్ర బిందువుగా మారుతుంది
• బర్సూర్, సుమారు 40 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఇంద్రావతి నది తీరాన ఉన్న ఈ గ్రామం మధ్యయుగ ఆలయాల సముదాయానికి, పెద్ద గణేశ విగ్రహానికి ప్రసిద్ధి. దంతెవాడ సందర్శనతో పాటు తరచుగా దీన్ని కూడా చూసివెళ్తుంటారు

గర్భగుడి, ప్రధాన ఆలయ ప్రాంతాలలో సాధారణంగా ఫోటోగ్రఫీ, వీడియోగ్రఫీకి అనుమతి ఉండదు; ఆలయ ఇతర ప్రాంతాలలో ప్రస్తుత నియమాల కోసం సిబ్బందిని సంప్రదించండి. ఈ ప్రాంతంలోని శక్తి పీఠ ఆలయాల ఆచారానికి అనుగుణంగా సంప్రదాయ, మర్యాదపూర్వక దుస్తులు ధరించాలి. ఆరతి తర్వాత మాత్రమే కాకుండా మధ్యాహ్నం అంతటా ప్రసాదం పంపిణీ చేస్తారు. జ్యోతి కలశం వంటి ప్రత్యేక నవరాత్రి పూజల కోసం ఆలయ ధర్మకర్తలు ఆన్‌లైన్ బుకింగ్‌లు స్వీకరిస్తారు. ఎక్కువ మంది భక్తులు సందర్శించే శక్తి పీఠంలో మామూలుగా ఉండే క్యూ ఆధారిత దర్శన విధానాన్ని సందర్శకులు ఆశించాలి.