చట్టల్ భవానీ ఆలయం

పరిచయం

చట్టల్ భవానీ ఆలయాన్ని స్థానికంగా చంద్రనాథ్ ఆలయం అని ఎక్కువగా పిలుస్తారు. ఇది బంగ్లాదేశ్‌లోని చిట్టగాంగ్ జిల్లా, సీతాకుండ్‌లోని చంద్రనాథ్ కొండ శిఖరంపై ఉంది. సతీదేవితో ముడిపడిన 51 శక్తిపీఠాలలో ఇది ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. "చట్టల్" అనేది చిట్టగాంగ్ ప్రాంతానికి పాత పేరు, "భవానీ" అంటే ఇక్కడ శివునితో పాటు పూజించే దేవి రూపం. ఈ రెండు పేర్లు కలిపి ఆలయ నామం ఏర్పడింది. యాత్రికులు కొండ శిఖరంపై ఉన్న ఆలయాన్ని చేరుకోవడానికి దాదాపు 1,000 రాతి మెట్లు ఎక్కాలి. ఈ ఆలయం సముద్ర మట్టానికి సుమారు 1,020 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది. భవానీ దేవిని, ఇక్కడ చంద్రనాథ్ అనే పేరుతో కొలువైన శివుని దర్శించడానికి ఏడాది పొడవునా భక్తులు వస్తుంటారు. ఫాల్గుణ మాసంలో జరిగే వార్షిక శివ చతుర్దశి మేళా సమయంలో సందర్శకుల సంఖ్య బాగా పెరుగుతుంది.

చిట్టగాంగ్ హిందూ సమాజం ఈ కొండను ప్రాంతంలోని ముఖ్యమైన యాత్రా స్థలాలలో ఒకటిగా భావిస్తుంది. ఈ ఆలయ సముదాయంలో వివిధ కాలాలలో వేర్వేరు దాతలు నిర్మించిన అనేక చిన్న ఆలయాలు కూడా ఉన్నాయి. శిఖరాగ్రంలో ఉన్న గర్భగుడిని దర్శించడం ఎంత ముఖ్యమో, రాతి మెట్ల మార్గంలో సాగే ఈ ప్రయాణం కూడా అంతే ముఖ్యమైనది.

పురాణ గాథ

సతీదేవి కుడి చేయి ఈ కొండపై పడిందని ఆలయ సంప్రదాయం చెబుతుంది. అందుకే ఈ స్థలాన్ని శక్తిపీఠంగా గౌరవిస్తారు. శక్తి ఆరాధనకు సంబంధించిన పురాణ కథనాల ప్రకారం, సతీదేవి తండ్రి దక్షుడు ఒక గొప్ప యజ్ఞం నిర్వహిస్తూ, తన అల్లుడైన శివుడిని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఆహ్వానించలేదు. దీనితో అవమానానికి గురైన సతీదేవి యజ్ఞాగ్నిలో తన ప్రాణాలు విడిచింది. దుఃఖంతో నిండిన శివుడు ఆమె దేహాన్ని భుజాన మోసుకుంటూ ఆకాశంలో తాండవం చేయసాగాడు. ఇది సృష్టి క్రమాన్నే దెబ్బతీసేలా ఉండటంతో విష్ణువు తన చక్రంతో జోక్యం చేసుకుని ఆ దేహాన్ని ముక్కలుగా ఖండించాడు. ఆ శరీర భాగాలు ఉపఖండం అంతటా వివిధ ప్రాంతాలలో పడ్డాయి. అలా పడిన ప్రతి చోటూ ఒక్కో శక్తిపీఠంగా మారింది. చంద్రనాథ్ కొండనే సతీదేవి చేయి పడిన స్థలంగా స్థానిక కథనాలు గుర్తిస్తాయి. ఇక్కడ భవానీ దేవిని ప్రతిష్ఠించి, ఆమెకు రక్షకుడిగా శివుడిని చంద్రనాథ్ పేరుతో పక్కనే కొలుస్తారు. ఈ దేవి-రక్షక జంట అన్ని 51 శక్తిపీఠాలలోనూ కనిపిస్తుంది. అందుకే ఈ కొండపై ఒకే దేవత కాకుండా ఇద్దరు దేవతలకు ఆలయాలు ఉన్నాయి.

చారిత్రక ప్రయాణం

ఈ ఆలయం సుమారు 11వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిందని సాధారణంగా భావిస్తారు. అయితే ఖచ్చితమైన నిర్మాణ సంవత్సరాన్ని నిర్ధారించే శాసనం గానీ, రికార్డు గానీ లేదు. 13వ శతాబ్దం నుండి దీని చరిత్ర మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సంస్కృత గ్రంథం రాజమాలా ప్రకారం, సుమారు 1204 సంవత్సరంలో గౌర్ యొక్క ఆదిశూర్ వంశానికి చెందిన రాజు బిశ్వంభర్ సూర్ నదీమార్గం ద్వారా ఈ ఆలయాన్ని చేరుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. అనేక శతాబ్దాల తర్వాత, శైవుడైన త్రిపుర రాజు ధన్యమాణిక్య ఈ ఆలయానికి క్రమం తప్పకుండా కానుకలు పంపేవాడు. ఆయన కొండ నుండి ఒక శివ విగ్రహాన్ని తన రాజ్యానికి తరలించడానికి ప్రయత్నించాడని చెబుతారు గానీ, అది సాధ్యపడలేదు. మధ్యయుగ బెంగాల్, త్రిపురలలో శాక్త, శైవ క్షేత్రాలకు రాజాశ్రయం లభించిన విస్తృత వ్యవస్థలో ఈ ఆలయం కూడా భాగంగా ఉండేదని ఈ ప్రస్తావనలు తెలియజేస్తాయి. బెంగాల్ విభజన, బంగ్లాదేశ్ స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఏర్పడటం వంటి రాజకీయ మార్పుల మధ్య కూడా ఈ ఆలయం క్రియాశీలంగా కొనసాగింది. చిట్టగాంగ్ హిందూ సమాజంతో పాటు భారతదేశం నుండి వచ్చే యాత్రికులను కూడా ఇది నేటికీ ఆకర్షిస్తోంది. మహా శివరాత్రి సమయంలో ఫాల్గుణ మాసంలో జరిగే శివ చతుర్దశి మేళా ఈ క్షేత్రంలో అతిపెద్ద సమావేశంగా మారింది. ఏటా సుమారు పది లక్షల నుండి ఇరవై లక్షల మంది యాత్రికులు ఇక్కడకు వస్తారని అంచనా.

వాస్తుశిల్పం, పవిత్ర భూగోళశాస్త్రం

చిట్టగాంగ్ కొండ శ్రేణిలో ఉత్తర భాగంలోని ఒక శిఖరమైన చంద్రనాథ్ కొండపై, సముద్ర మట్టానికి సుమారు 310 మీటర్ల ఎత్తులో ఈ ఆలయం ఉంది. అలంకృత రాతి శిఖరాలతో నిర్మించిన ఆలయ పట్టణాల మాదిరిగా కాకుండా, ఇక్కడి ప్రధాన నిర్మాణం సాపేక్షంగా సాదాసీదా కొండ ఆలయం. ఇందులో భవానీ, శివుని విగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించిన గర్భగుడి ఉంది. ఇక్కడకు చేరే మార్గం కూడా ఈ పవిత్ర భూగోళశాస్త్రంలో భాగమే. దాదాపు 1,000 రాతి మెట్లు కొండ వాలు వెంబడి వంకరతిరుగుతూ, చిన్న ఆలయాలు, రాతి నిర్మాణాలు, అటవీ ప్రాంతం మీదుగా సాగుతాయి. అదే కొండ సముదాయంలో క్రమదేశ్వరి అనే కాళీ ఆలయం, ఒక కృష్ణ ఆలయం, విశ్వనాథ్ ఆలయం వంటి అనేక ఉప ఆలయాలు ఉన్నాయి. వీటిని విడివిడిగా నిర్వహిస్తారు గానీ, ఇవన్నీ ఒకే మెట్ల మార్గంలో భాగంగా దర్శించవచ్చు. లింగాన్ని పోలిన ఒక రాతి నిర్మాణం, సహస్రధార అనే జలపాతం కూడా ఉన్నాయి. వీటివల్ల శిఖరంపై ఉన్న గర్భగుడి మాత్రమే కాక, మొత్తం కొండ మొత్తమే పవిత్ర భూమిగా అనిపిస్తుంది.

భక్తుల అనుభవం

దర్శనం కోసం గర్భగుడిని చేరుకోవాలంటే సుమారు 1,000 రాతి మెట్లు ఎక్కాలి. ఫిట్‌నెస్‌ను బట్టి, మార్గంలో ఎన్నిసార్లు విశ్రాంతి తీసుకుంటారన్న దాన్ని బట్టి, ఒక వైపు ఎక్కడానికి సాధారణంగా ఒకటి నుండి రెండు గంటలు పడుతుంది. ఆలయం ఉదయం 6 గంటల నుండి సాయంత్రం 6 గంటల వరకు తెరిచి ఉంటుంది. ఇక్కడి పూజారులు ప్రతిరోజూ ఆరతితో సహా పూజలు నిర్వహిస్తారు. ఆలయం వద్ద సౌకర్యాలు కనీస స్థాయిలో ఉంటాయి: తాగునీటి కేంద్రాలు, కొండ దిగువన మరియు మార్గం వెంబడి పూజా సామాగ్రి, ప్రసాదం అమ్మే చిన్న దుకాణాలు ఉంటాయి. మొత్తం సందర్శన కారు పార్కింగ్ నుండి కొద్ది దూరం నడవడం కాకుండా పూర్తి కాలినడక అయినందున, ఇక్కడ సౌకర్యవంతమైన పాదరక్షలు ఇతర ఆలయాల కంటే ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంటాయి. తరచుగా ఎక్కేవారు నీటిని వెంట తీసుకెళ్లడం మంచిదని సూచిస్తారు. వర్షాకాలంలో రాతి మెట్లు తడిగా, జారుడుగా ఉంటాయి కాబట్టి అక్టోబర్ నుండి మార్చి వరకు సాధారణంగా మరింత అనుకూలమైన సమయంగా భావిస్తారు.

• సీతా కుండ్ కొలనులు: చంద్రనాథ్ కొండ దిగువన, శిఖర ఆలయానికి సుమారు 1.5 కి.మీ దూరంలో ఉన్న మూడు కొలనులు. వనవాస సమయంలో సీత ఇక్కడ స్నానం చేసిందని రామాయణ కాలం నాటి కథనం స్థానికంగా ప్రచారంలో ఉంది.
• బిరూపాక్ష: ప్రధాన ఆలయానికి సుమారు 1 కి.మీ దూరంలో అదే కొండ సముదాయంలో ఉన్న ఒక శివాలయం. ఇదే మార్గంలో యాత్రికులు దీన్ని దర్శిస్తారు.
• సహస్రధార జలపాతం: కొండ సముదాయంలో శిఖరం వైపు వెళ్లే మార్గంలో ఉన్న సహజ జలపాతం. యాత్రికులు శిఖరాన్ని చేరుకునే క్రమంలో దీని గుండా వెళతారు.

ఆలయానికి సంబంధించి అధికారిక ఫోటోగ్రఫీ నిబంధన ఏదీ ప్రచురించబడలేదు. చాలా శక్తిపీఠ క్షేత్రాలలో మామూలుగా పాటించే విధంగా, పూజ జరుగుతున్న సమయంలో సందర్శకులు గర్భగుడి లోపల ఫోటోలు తీయకుండా ఉండటం మంచిది. నిర్దిష్టమైన దుస్తుల నియమావళి ఏదీ లేదు గానీ, గౌరవప్రదమైన సంప్రదాయ దుస్తులు ధరించాలని ఆశిస్తారు. రాతి మెట్లు ఎక్కడానికి అనువైన సౌకర్యవంతమైన పాదరక్షలు ధరించాలని గట్టిగా సూచిస్తారు. ఈ క్షేత్రంలో నమోదైన సౌకర్యాలు తాగునీటి కేంద్రాలు, కొండ దిగువన మరియు మార్గం వెంబడి పూజా సామాగ్రి, ప్రసాదం అమ్మే దుకాణాలు మాత్రమే. దర్శనం కోసం చంద్రనాథ్ కొండపైకి సుమారు 1,000 రాతి మెట్లు ఎక్కాలి. అందువల్ల సందర్శకులు ఒక వైపుకు ఒకటి నుండి రెండు గంటల ఎక్కుడు ప్రయాణానికి ప్రణాళిక వేసుకుని, నీటిని వెంట తీసుకెళ్లాలి.