బజ్రేశ్వరీ మాతా ఆలయం

పరిచయం

బజ్రేశ్వరీ మాతా ఆలయం హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రా పట్టణం నడిబొడ్డున ఉంది. ఇది బజ్రేశ్వరీ దేవికి అంకితం చేయబడింది. సంస్కృతంలో వజ్రాయుధాన్ని సూచించే పేరు కలిగిన ఈ దేవతను ఇక్కడ దుర్గాదేవి ఉగ్రరూపంగా పూజిస్తారు. ఉపఖండం అంతటా సతీదేవి శరీర భాగాలకు ముడిపడిన 51 శక్తిపీఠాల నెట్‌వర్క్‌లో ఇది ఒకటి. ఏడాది పొడవునా భక్తులు దర్శనానికి వస్తుంటారు. చరిత్రలో అనేక సందర్భాల్లో ఈ ఆలయం భక్తులతో పాటు దోపిడీదారులను కూడా ఆకర్షించింది. కాంగ్రా పాత మార్కెట్ ఈ ఆలయం చుట్టూనే విస్తరించింది. నేటికీ అది ఈ ప్రాంతానికి కేంద్రంగా ఉంది, కాంగ్రా కోట నుండి కొద్ది దూరంలోనే ఉంటుంది.

పురాణగాథ

పురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం, సతీదేవి తన తండ్రి దక్షుడు నిర్వహించిన యజ్ఞంలో ఆత్మాహుతి చేసుకున్న తర్వాత ఈ ఆలయం ఉద్భవించింది. దుఃఖంతో శివుడు ఆమె శరీరాన్ని ఆకాశమార్గంలో మోసుకెళ్లాడు. చివరికి విష్ణువు ఆయన సంచారానికి ముగింపు పలికేందుకు ఆ శరీరాన్ని ముక్కలుగా ఖండించాడు. ఆ ముక్కలు ఉపఖండం అంతటా పడి శక్తిపీఠాలుగా మారాయని చెబుతారు. సతీదేవి ఎడమ వక్షం నేటి కాంగ్రా ప్రాంతంలో పడిందని ఆలయ సంప్రదాయం చెబుతుంది. అక్కడ ఏ నిర్మాణం రాకముందే ఆ నేల పవిత్రమైనదిగా గుర్తింపు పొందింది.

ఆలయ ధర్మకర్తలు నమోదు చేసిన మరో గాథ ప్రకారం, పాండవులు తమ వనవాస కాలంలో ఇక్కడ మొదటి ఆలయాన్ని నిర్మించారు. ఈ కథనం ప్రకారం, పాండవులు కలలో దేవిని దర్శించారు. ఆమె తాను నాగర్‌కోట్ అనే పేరుతో పిలువబడే ఈ ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నానని చెప్పి, తనకు రక్షణ కల్పిస్తే ఒక ఆలయం నిర్మించమని కోరింది. ఈ కథనం ప్రకారం, పాండవులు అదే రాత్రి ఆలయాన్ని నిర్మించారు.

ఈ ఆలయంతో ముడిపడిన మరో ప్రముఖ వ్యక్తి ధ్యాను భగత్. మొఘల్ కాలానికి చెందిన ఈ భక్తుడి కథ కూడా ప్రసిద్ధం. అక్బర్ చక్రవర్తి పాలనలో భక్తికి చిహ్నంగా ఆయన తన తలను దేవికి సమర్పించుకున్నట్టు స్థానిక కథనాలు చెబుతాయి. ఆ త్యాగానికి గుర్తుగా నేటికీ ప్రధాన ఆలయం సమీపంలో ధ్యాను భగత్ విగ్రహం ఉంది.

చారిత్రక ప్రయాణం

నమోదైన చరిత్ర పదకొండో శతాబ్దంలో మొదలవుతుంది. 1009 సీఈలో మహమూద్ ఘజనీ సేనలు బంగారం, వెండి, రత్నాల రూపంలో తరతరాల రాజ ఆరాధనల ద్వారా పోగుపడిన సంపద కారణంగా ఈ ఆలయంపై దాడి చేశాయి. తర్వాతి దశాబ్దాలలో మరిన్ని దాడులు జరిగినట్టు చరిత్రకారులు నమోదు చేశారు. మధ్యయుగంలో జరిగిన మరిన్ని దాడులను ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ ఈ ప్రాంతంలో నిర్వహించిన సైనిక చర్యలకు ఆపాదిస్తారు. అక్బర్ పాలనలో ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించినట్టు మొఘల్ కాలపు వనరులు పేర్కొంటున్నా, ఆ కాలంలో రాజాదరణ ఎంతమేర ఉందనే విషయం స్పష్టంగా నమోదు కాలేదు.

ఆలయ ఇటీవలి చరిత్రలో అత్యంత కీలకమైన సంఘటన 1905 ఏప్రిల్‌లో సంభవించిన కాంగ్రా భూకంపం. హిమాలయ ప్రాంతంలో నమోదైన అత్యంత విధ్వంసకర భూకంపాలలో ఇది ఒకటి. దీనివల్ల కాంగ్రా పట్టణంలో అధిక భాగంతో పాటు ఈ ఆలయం కూడా నేలమట్టమైంది. ప్రభుత్వం, ప్రజల సహకారంతో, హిమాచల్ ప్రదేశ్ వెలుపలి భక్త సమూహాల విరాళాలతో సహా, ఆలయాన్ని తిరిగి నిర్మించారు. విపత్తు జరిగిన సుమారు రెండు దశాబ్దాలలోనే భక్తుల కోసం మళ్ళీ తెరిచారు.

నిర్మాణం, పవిత్ర భౌగోళికం

శతాబ్దాలుగా దాడుల నుండి రక్షణ కల్పించిన వారసత్వానికి గుర్తుగా రాతి కోట గోడలు ఆలయ సముదాయాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఆలయ ద్వారం వద్ద నాగర్‌ఖానా ఉంటుంది. ఇది సాంప్రదాయకంగా వేడుకల డప్పు వాయించేందుకు ఉపయోగించే ఎత్తైన నిర్మాణం. మహారాష్ట్రలోని బసేన్ కోట ద్వారాన్ని పోలిన శైలిలో దీన్ని నిర్మించారు. గర్భగుడి లోపల దేవిని చెక్కిన విగ్రహంగా కాకుండా పిండిగా పూజిస్తారు. ఇది సహజంగా ఏర్పడిన శిల, దేవి ప్రత్యక్ష స్వరూపంగా భావిస్తారు. గర్భగుడి తలుపులకు వెండి తాపడం చేశారు.

అదే సముదాయంలో శివుని రక్షక రూపంగా భావించే భైరవుడికి చిన్న ఆలయం ఉంది. 1905 భూకంపం తర్వాత పునర్నిర్మాణ సమయంలో జోడించిన మూడు సమాధులు కూడా అక్కడ ఉన్నాయి. ఈ సముదాయం పాత పట్టణంలో ఎత్తైన ప్రదేశంలో, కాంగ్రా కోటకు సమీపంలో ఉంది. కొండ కోట, కొండ ఆలయం జతగా ఉండటం హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని ఈ ప్రాంతంలో సాధారణంగా కనిపించే విధానం. పరస్పర రక్షణ కోసం చారిత్రకంగా ఆలయాలను, కోటలను కలిపి నిర్మించేవారు.

భక్తుల అనుభవం

ఈ ఆలయంలో ఏడాదికి రెండుసార్లు, వసంత, శరదృతువులలో నవరాత్రి వేడుకలు జరుగుతాయి. ఇవి ఏడాదిలో అత్యధిక రద్దీని ఆకర్షిస్తాయి. జనవరి మధ్యలో వచ్చే మకర సంక్రాంతి సందర్భంగా ఈ ఆలయానికే ప్రత్యేకమైన వారం రోజుల వేడుక జరుగుతుంది. ఈ సమయంలో పిండిని నెయ్యితో అభిషేకించిన తర్వాత స్నానం చేయించి తాజా పూలతో అలంకరిస్తారు. మిగతా ఏడాది పొడవునా రోజువారీ హారతి, ప్రసాద పంపిణీ కొనసాగుతుంది. ఆలయ ధర్మకర్తలు రోజుకు రెండుసార్లు అందరికీ ఉచిత లంగర్ (సామూహిక భోజనం) కూడా నిర్వహిస్తారు.

కాంగ్రా పట్టణానికి సమీపంలో మరికొన్ని యాత్రా స్థలాలు ఉన్నాయి. వీటిని సాధారణంగా ఈ ఆలయ సందర్శనతో కలిపి చూస్తుంటారు.

• కాంగ్రా కోట, సుమారు 3 కి.మీ దూరంలో ఉంది. హిమాలయ దిగువ ప్రాంతాలలో అత్యంత పురాతనమైన, పెద్ద కోటలలో ఇది ఒకటి. ఆలయ చరిత్రతో, రక్షణతో చారిత్రకంగా ముడిపడి ఉంది
• మస్రూర్ శిలా ఆలయాలు, సుమారు 12 కి.మీ దూరంలో ఉన్నాయి. ఏకశిలలో చెక్కిన ఆలయాల సముదాయం ఇది. దీని శైలిని తరచూ ఎల్లోరాతో పోలుస్తారు
• జ్వాలాముఖి ఆలయం, సుమారు 30 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతంలోని మరో శక్తిపీఠం ఇది. ఇక్కడ దేవిని సహజంగా వెలిగే శాశ్వత జ్వాలల రూపంలో పూజిస్తారు

ఈ ఆలయానికి సంబంధించి అధికారిక ఫోటోగ్రఫీ విధానం ఏదీ బహిరంగంగా నమోదు కాలేదు. గర్భగుడి వద్ద, హారతి సమయంలో కెమెరా, ఫోన్ వాడకాన్ని నివారించడం మంచిది. ఆలయానికి చేరుకున్న తర్వాత సిబ్బందితో ధృవీకరించుకోవడం మేలు. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని హిందూ ఆలయాలలో సాధారణ ఆచారానికి అనుగుణంగా, భుజాలు, కాళ్లు కప్పే మర్యాదపూర్వకమైన దుస్తులు ధరించాలి. ఈ సముదాయంలో భైరవ ఆలయం, 1905 తర్వాత పునర్నిర్మాణ సమయంలో జోడించిన మూడు సమాధులు ఉన్నాయి. ఆలయ ధర్మకర్తలు రోజుకు రెండుసార్లు ఉచిత లంగర్ (సామూహిక భోజనం) నిర్వహిస్తారు. పాత మార్కెట్, ప్రధాన బస్ స్టాండ్ నుండి నడకన ఆలయానికి చేరుకోవచ్చు. నవరాత్రి, మకర సంక్రాంతి సమయాల్లో బారులు ఎక్కువగా ఉంటాయి.